DVD review: The Act of Killing

Filmfreak

Filmfreak

Rating: ★★★★☆

Eén van de beste films van 2013 is de bejubelde documentaire The Act of Killing, die helaas geen algemene bioscooprelease kende. U kan sinds enkele weken dit kleinood gelukkig een tweede kans geven op dvd en uzelf vergasten op één van de meest opmerkelijke en beklijvende producties van het afgelopen filmjaar.

Meestal wanneer een documentaire zwarte bladzijden uit de geschiedenis van een land of bevolkingsgroep onderzoekt, gebeurt dat aan de hand van historisch archiefmateriaal. Er wordt dan met gemengde gevoelens en de nodige afstand teruggekeken op vaak zeer pijnlijke gebeurtenissen. Joshua Oppenheimer draait de zaken voor zijn onthutsende The Act of Killing helemaal om. Er komen geen slachtoffers of historici in beeld en zo goed als alle geschiedkundige context wordt geweerd. De enigen die aan het woord komen zijn de beulen zelf, die na de militaire coup tegen de Indonesische regering in 1965, op meedogenloze wijze jacht maakten op echte en vermeende communisten en daarbij een ware genocide aanrichtten.

Filmfreak

Anwar Congo – van wie op een bepaald moment gefluisterd wordt dat hij meer dan duizend doden op zijn geweten heeft –  en Herman Koto – sinds jaar en dag devoot volger van Congo – werden gevraagd om niet alleen te vertellen over de martelpraktijken en moorden, maar ook om hele scènes na te spelen voor de camera. De beide mannen en hun vroegere kompanen zien zichzelf nog steeds als helden van de revolutie en zijn dan ook maar al te bereid om in detail  te verhalen over hun slachtpartijen. We zien Congo in een fleurig shirt en witte broek – toen zou ik nooit wit gedragen hebben merkt hij terloops op – ongeïnteresseerd uitleggen hoe hij met staaldraad een properder manier vond om mensen om te brengen.

Met even veel enthousiasme wordt ons een blik gegund achter de schermen van de gruwelijke ondervragingen – het deed er niet toe wat ze toegaven, we veranderden hun woorden toch – en de mensonterende intimidaties en nachtelijke raids. De zelfverheerlijking van de voormalige moordenaars neemt soms zulke groteske vormen aan dat het oprecht angstaanjagend wordt: in de finale die door Congo en Koto als een musical wordt opgezet, hangen de dankbare geesten van slachtoffers hun beulen deemoedig medailles om de hals.

In een normale samenleving zouden deze misdadigers op een bepaald punt verantwoording hebben moeten afleggen voor hun daden, maar Oppenheimer laat er weinig twijfel over bestaan dat ook de moderne Indonesische staat nog steeds vindt dat het massaal uitmoorden van iedereen die ook maar een beetje verdacht werd van communistische sympathieën, meer dan gerechtvaardigd was. De huidige gouverneur acht het schandalig dat kinderen van geëxecuteerden nog steeds recht van spreken hebben. De leider van de paramilitaire organisatie die rechtstreeks afstamt van de doodseskaders houdt overal in het land opruiende lezingen. De minister van sport- en jeugdzaken woont een opname bij die hem enkel verontrust omwille van het bloeddorstige beeld dat het imago van het land zou kunnen schaden. Het Indonesische woord voor gangster – preman – is ook afgeleid van het Engelse free man, wat meteen duidelijk maakt dat deze bevolkingsgroep in de maatschappij wordt aanzien als ondernemers en avonturiers, niet als afpersers en moordenaars.

Het sterkste element aan dit belangwekkende werkstuk is dat er niet louter feiten geregistreerd worden. Doordat de actoren zelf de regie voeren over de opnames van hun exploten, ontstaat een verontrustende mix tussen waargebeurde zaken, re-enactment, bijgekleurde heroïek en door lokale folklore en opgejaagde fantasie gefilterde mythologisering. Congo regisseert niet alleen alles als een Amerikaanse gangsterprent, hij legt ook vrolijk uit hoe hij van een Elvis-film naar het kantoor trok waar de ondervragingen plaatsvonden en hoe hij de sadistische technieken waar hij zo prat op gaat ontleende aan illustere voorbeelden op het witte doek. In misschien wel de meest bizarre scène valt de grens tussen fictie en realiteit helemaal weg wanneer de mannen in een televisieshow voor de nationale Indonesische zender geïnterviewd worden over de productie en de presentatrice net niet in katzwijm valt wanneer ze er achter komt dat filmhelden de inspiratie vormden voor de moordpartijen.

Filmfreak

Filmfreak

Het feit dat de samenleving hen ziet als een soort moderne Robin Hoods, zorgt er ook voor dat er niemand is die enige wroeging of spijt betuigt omtrent hun daden. Wanneer Congo aanhaalt dat hij wel eens nachtmerries heeft, doet een voormalig kompaan dit af als een zenuwstoornis en raadt hij hem een bezoekje aan de psychiater aan. Uiteindelijk komt er dan toch een enkel louterend moment van catharsis wanneer de meedogenloze beul bij het naspelen van de bloedige aanval op een dorp de kinderen aanschouwt die ook na de opname hun tranen niet kunnen bedwingen en zich zorgen maakt om één van de actrices die dermate aangedaan is dat ze het bewustzijn verliest.

Plots lijkt hij zich de draagwijdte van zijn vroegere acties te realiseren en beseft hij waarom hij nog steeds met de gezichten van slachtoffers geconfronteerd wordt in zijn dromen. De inkeer is van korte duur want vlak daarna vergelijkt hij zijn eigen gevoel van ongemak bij het in scène zetten van een ondervraging waarin hij de rol van slachtoffer speelt, met de angst van de mensen die hij het leven benam. Congo gaat dermate op in zijn eigen gevoelens dat de regisseur er hem attent moet op maken dat de realiteit uiteraard veel erger was.

The Act of Killing probeert de protagonisten niet op belerende wijze te veroordelen – dat doen hun daden en uitspraken ruimschoots voor zichzelf – maar houdt wel een brandend actuele waarschuwing in jegens elke vorm van dweperij en extremisme en zet vooral aan het denken omtrent de relativiteit van de historische waarheid. Los van het inhoudelijke belang, is dit ook een mijlpaal in het documentaire genre, die totaal nieuwe paden verkent in de manier waarop de zoektocht naar vergeten of verzwegen aspecten van de realiteit kan gevoerd worden.

Related Posts Plugin for WordPress, Blogger...
TAGS: ,

Comments are closed.