Sound-on-Film (2): M

Nero-Film AG

Nero-Film AG

In deze aflevering ga ik graag eens terug naar het begin. Niet het begin van film, maar het begin van de geluidsfilm. Het is namelijk pas in de jaren dertig dat geluid een vaste waarde wordt in film. In de late jaren twintig wordt het publiek met verstomming geslagen door de eerste ‘talkies’. In het begin van de twintigste eeuw zijn bewegende beelden nog het van het, maar het publiek heeft er al snel genoeg van. Daarom werkt de filmindustrie hard aan allerlei vernieuwingen zodat het het volk kan blijven boeien. Geluid is die eerste grote vernieuwing, later komen bijvoorbeeld breedbeeld en 3D als strijdmiddelen tegen de boosaardige televisie!

Vaak genoemd als eerste geluids-langspeelfilm is Alan Crosland’s The Jazz Singer. Er waren wel eerder films die een gesynchroniseerde geluidsband hadden maar hier hoorde geen dialoog bij. The Jazz Singer was indrukwekkend omdat twee personages voor het eerst dialoog voerden alsof dat helemaal normaal was!

De techniek ontwikkelt vanaf dat punt wel heel erg snel. In de vroege jaren dertig was geluid, en ook postsynchronisatie ervan, al sterk ingeburgerd. De sterren van de stille film, zoals Charlie Chaplin, probeerden de boot nog enige tijd af te houden, maar hun tijd was (stilletjes) gekomen.

Wat nu net zo interessant is aan de overgang van de stille periode naar de geluidsfilm is dat er een nieuw ‘geluidsvocabularium’ moest ontstaan. Daar waar de beeldtaal al heel sterk ontwikkeld was bestonden er helemaal nog geen conventies met betrekking tot geluid. Meer nog, de komst van geluid zou ook de beeldtaal weer helemaal beïnvloeden. Denk maar aan de mogelijkheden die off-screen gebeurtenissen toevoegen aan de manier van vertellen.

Nero-Film AG

Een van de vroegste films die de mogelijkheden van geluid ten volle benut is Fritz Lang’s M (1931). Enerzijds heeft de film een scenario dat vandaag nog steeds recht staat als een huis. Anderzijds is het de absolute verdienste van Lang om het nog jonge medium van geluid, zoals nooit tevoren, te gebruiken als een centraal element in zijn film en verhaalstructuur. De geniale Oostenrijker (zie ook Metropolis!) zag onmiddellijk de mogelijkheden van geluid in en gebruikt het om lange montagesequenties aan elkaar te rijgen, eenheid in tijd en plaats te creëren en vloeiende cuts te maken. Hiermee wil ik niet gezegd hebben dat geen enkele andere film uit diezelfde periode soortgelijke dingen doet – it’s all a team effort – maar het verhaal en de uitwerking van M zijn zo sterk dat je deze film vandaag nog kan bekijken zonder dat het een ik-kijk-een-oude-film-marteling hoeft te zijn.

M gaat, in het kort, over een stad die wordt geplaagd door een kindermoordenaar. Het verhaal gaat ook letterlijk over de stad. Een moderne stad, waar in de massa anonimiteit ontstaat en er meer en meer ongezien en ongestraft kan gehandeld worden. In dit verhaal keert de massa zich echter tegen het individu. De kindermoorden veroorzaken een ongeziene golf van verontwaardiging zodat het volk, de onderwereld, de politie, de bedelaars en wie u maar wilt een klopjacht beginnen op de moordenaar.

Fritz Lang stelt vooral het contrast, of eerder de parallellen, tussen de criminele onderwereld en de politie centraal. Dat deze laatste op zoek zijn naar de moordenaar zou niet mogen verbazen. Maar door de grote aanwezigheid van de politie op straat worden de activiteiten van maffioze gezelschappen ook gedwarsboomd. De film cut voortdurend tussen de politie en de gangsters en hun respectievelijke zoektochten naar de moordenaar. Door deze parallelmontage stelt Lang de twee organisaties op dezelfde hoogte en hij doet dat ook bijzonder expliciet. Een heerlijke matchcut tussen een vergadering van topcriminelen en een politietop suggereert de gelijkenissen tussen de twee. Vanaf dit moment cut hij regelmatig tussen de twee vergaderingen. De inhoud van het ene gesprek volgt echter perfect op het andere, alsof het één vergadering is. Dankzij de uniforme klankband kunnen we hier dus moeiteloos van de ene naar de andere ruimte knippen.

Nero-FIlm AG

Nero-FIlm AG

Op soortgelijke handige manieren speelt Lang doorheen deze film met tijd en ruimte en slaagt hij er ook in om geweldig veel te vertellen en te tonen op een relatief korte tijd. Daar waar de stille film soms de mogelijkheid miste om totaal verschillende beelden te combineren tot een geloofwaardig of betekenisvol geheel.

Een veel besproken voorbeeld is de schitterende openingsscène die dadelijk de nieuwe mogelijkheden van geluid uitbuit. De film begint veelzeggend met geluid zonder beeld! Iets verder in het fragment wordt de kijker eerst voorbereid op de parallelmontage tussen ‘thuis’ en ‘school’. Thuis klinkt de koekoeksklok, waarop de moeder opkijkt en we cutten naar de school waar ook de bel wordt geluid. Door middel van deze geluidsraccord wordt de daaropvolgende parallelmontage duidelijk ingeleid voor de kijker. Want wat volgt is een knippen tussen de moeder die thuis wacht op haar dochtertje en Elsie die de kindermoordenaar tegenkomt en uiteindelijk wordt vermoord. De montage brengt ons zo vaak tussen deze twee situaties heen en weer dat de kijker snel aanvoelt dat er iets niet snor zit. Aan het einde van de sequentie wanneer de kijker al lang onraad heeft geroken horen we enkel nog het schreeuwen van de moeder. Op haar kreten worden veelzeggend lege beelden gemonteerd van de stad en het huis. Beeld u zich nu diezelfde montage zonder geluid in. Het zou nog maar weinig steek houden en de kracht van het fragment gaat helemaal verloren. De klankband maakt duidelijk dat Elsie nergens te bespeuren is, waar de moeder ook gaat zoeken. Haar schreeuwen sterven uiteindelijk uit nét voor de laatste twee beelden. De hoop ontglipt haar op het moment dat het ook voor de kijker duidelijk is dat Elsie het nieuwste slachtoffer is van de moordenaar.

Nero Film AG

Nero-Film AG

Als kleine ‘Ps’. Het is leuk om te zien hoe M toch nog steeds een zeer expliciet visueel taalgebruik hanteert. Tijdens het politieonderzoek krijgen we een telefoongesprek te horen tussen een detective en de commissaris waarin de detective uitgebreid verslag doet over hun inspanningen: “we kammen de buurt uit in een straal van 2km”, “we onderzoeken vingerafdrukken”, “zijn geschrift wordt geïnterpreteerd door een grafoloog”… Terwijl wordt dit allemaal mooi in beeld gebracht en gemonteerd onder de klankband, alsof alles nog zoals in de stille film expliciet moet getoond worden. Een mooi voorbeeld van de overgangsperiode tussen de stille film en de geluidsfilm. Showing vs. telling.

Voor de nieuwsgierigen! Lang was bewust bezig met de grote invloed van geluid in zijn film. Het is uiteindelijk ‘geluid’ dat voor de grote doorbraak in het verhaal zorgt – Kijken!

M zit meer dan goed in elkaar. Fritz Lang bleef later dan ook steeds naar M verwijzen als zijn favoriete verwezenlijking.

Related Posts Plugin for WordPress, Blogger...
TAGS: , , ,

Comments are closed.